Prawidłowy rozwój fizyczny dzieci i młodzieży od szeregu lat stał się problemem społecznym w naszym kraju. Zmiany cywilizacyjne powodujące zmianę aktywności na tzw. „siedzący” tryb życia powoduje zwłaszcza wśród dzieci i młodzieży ujemny bilans ich aktywności fizycznej co skutkuje osłabieniem podstawowego gorsetu mięśniowego odpowiedzialnego za prawidłową postawę ciała i prawidłowy rozwój kręgosłupa.

Walka o aktywność fizyczną w tym prawidłową postawę ciała dzieci i młodzieży jest ważnym elementem pracy placówek oświatowych, wychowania rodzinnego, profilaktyki i lecznictwa. Front jej przebiega przez dom i placówki oświatowe wciągając do tej pracy rodziców, nauczycieli a także opiekę zdrowotną. Od ich harmonijnego współdziałania zależą sukcesy uzyskiwane w tej pracy.

Przyjmując za punkt wyjścia trudne okresy dla  rozwoju fizycznego dziecka na poziomie przedszkolnym i wczesno – szkolnym /początek szkoły podstawowej/  oraz  w tzw. skoku wzrostowym /klasy IV-VI/ cała praca nad wspomaganiem prawidłowego rozwoju fizycznego dziecka winna być monitorowana i ściśle ze sobą skoordynowana na wszystkich etapach edukacji szkolnej. Często to co pozytywnego w rozwoju fizycznym i sylwetce dziecka zyskamy w najmłodszych klasach szkoły podstawowej poprzez naturalną chęć aktywności fizycznej dzieci w tym wieku, rzetelną realizację szkolnych  programów wychowania fizycznego, popartą zainteresowaniem rodziców, tracimy bardzo szybko i bezpowrotnie w wieku nastolatka, w którym temat postawy ciała czy popularnych wad postawy umiera śmiercią naturalną z różnych przyczyn.

Aktualna podstawa programowa wychowania fizycznego stwierdza, iż ta dziedzina edukacji powinna pełnić rolę wiodącą w edukacji zdrowotnej uczniów.

Zakłada ona, że dobrze zrealizowany program wychowania fizycznego ściśle powiązany z edukacją zdrowotną może przyczynić się do lepszego stanu zdrowia w dzieciństwie i młodości, a także w dalszych latach do poprawy jakości życia, przedłużenia czasu jego trwania i zmniejszenia niedogodności związanych ze starością.

Zauważalny jest jeszcze w placówkach oświatowych bardzo zróżnicowany poziom wychowania fizycznego wynikający z przede wszystkim z niepełnej realizacji treści programowych tego przedmiotu /np. niedocenianie znaczenia elementów podstawowej gimnastyki, wadliwa organizacja zajęć a także niefachowy i często bezkrytyczny sposób ich prowadzenia/. Często jeszcze praca nad rozwojem fizycznym dziecka polega na akcyjności, przypadkowej obserwacji zmian, a nie postępów i niestety braku zainteresowania rodziców tym tematem w starszych klasach szkoły podstawowej

Wychodząc naprzeciw założeniom Narodowego Programu Zdrowia Ośrodek Promocji Zdrowia w Rabce-Zdroju zaproponował w latach 1995/96 rodzicom i placówkom oświatowym na terenie Podhala realizację „Programu profilaktyki rozwoju fizycznego dzieci i młodzieży”.

Pierwszy pilotaż naszego Ośrodka badań rozwoju fizycznego dzieci w wieku szkolnym na terenie Podhala potwierdził pogarszającą się statystykę w zakresie nieprawidłowego rozwoju fizycznego w sylwetce uczniów –  u 53% dzieci stwierdzono występowanie wad niebezpiecznych. W pierwszej fazie realizacji Programu monitoringiem objęto 9 000 dzieci. Ilość dzieci zdiagnozowanych w poszczególnych przedziałach wiekowych była zbliżona o oscylowała w granicach 1 000. U badanych dzieci określano normę rozwojową w zakresie sylwetki ciała /dzieci bez wad/ oraz  odstępstwa od tej normy /wady postawy z podziałem na wady niebezpieczne i wadliwą sylwetkę. W statystyce określenie „korekcja” /w pełnym brzmieniu: „zalecana korekcja”/ dotyczy przypadków występowania wad niebezpiecznych dotyczących kręgosłupa /skolioza, śladowa skolioza, asymetria/ lub wadliwej sylwetki /wady klatki piersiowej, koślawości, płaskostopie/. Na 9 000 zdiagnozowanych dzieci u 4 770 /tj.53 % badanych/ stwierdzono występowanie wad niebezpiecznych. Samych skolioz  zanotowano 12 % /tj.1 080 przypadków/. 4 230 badanych dzieci /47 %/ znalazło się w granicach normy rozwojowej, przyjmując wady typu niewielka kifoza piersiowa, odstające łopatki, koślawości kolan, pięt za niewielkie, nie mające zdecydowanego wpływu na rozwój fizyczny.

Statystykę wad postawy ciała dzieci w poszczególnych grupach wiekowych przedstawia poniższa tabela nr 1.

Tabela nr 1.

Klasa szkolna /etap rozwoju fizycznego/	Wiek /w latach/	% norm	% korekcji
0	6	59,1	40,9
I	7	58,5	41,5
II	8	52,6	47,4
III	9	48,7	51,3
IV	10	47,6	52,4
V	11	42,5	57,5
VI	12	39,2	60,8
VII	13	31,2	68,8
VIII	14	28,6	71,4

 Analiza danych statystycznych skłania do następujących wniosków:

1/ Duży procent dzieci /53 %/ z nieprawidłowym rozwojem fizycznym na etapie szkoły podstawowej.

2/ Ilość dzieci z wadami postawy stabilizuje się w wieku 6-7 lat /kl.0-I/ na poziomie 41 %.

3/ Zauważalny wzrost ilości wad postawy od 47,4 % w wieku 8 lat /kl.II/ do 71,4 % w wieku 14 lat /kl.VIII /

4/ Największy przyrost procentowy występowania wad postawy odnotowano w klasie II /6,9 %/, klasie V /5,1 %/ i klasie VI /8 %/.

5/ Rozkład procentowy ilości dzieci z nieprawidłowym rozwojem fizycznym w poszczególnych klasach szkoły podstawowej ma tendencję wzrostową.

6/ Ilość dzieci z normą rozwojową maleje wraz z wiekiem.

7/ Zauważalna duża ilość wad niebezpiecznych /37 %/ dla rozwoju fizycznego typu skoliozy, śladowe skoliozy, asymetrie.

8/ Regularna kontrola rozwoju fizycznego w zakresie postawy ciała dzieci winna być podstawą do wszelkich działań w zakresie poprawy rozwoju fizycznego dzieci i młodzieży.

Kolejny pilotaż Programu objął 2 500 dzieci z 12 szkół miejskich /40%/ i wiejskich /60%/. Został on bardzo pozytywnie zaakceptowany przez rodziców o czym świadczyła ich 90% frekwencja przy badaniach i spotkaniach edukacyjnych. Program w pierwszej fazie finansowały lub współfinansowały samorządy gminne oraz rodzice.

W kolejnych latach Program ewoluował utrzymując cały czas korelację ze modyfikowanymi programami szkolnymi dotyczącymi zdrowia i szkolnej kultury fizycznej.

Nadrzędny cel programu pozostał bez zmian – „poprawa rozwoju fizycznego dzieci i młodzieży w wieku szkolnym”.

Monitoring /kontrola/ rozwoju fizycznego dzieci w wieku szkolnym – ZAKŁADKA

Uzasadnienie regularnego monitoringu w rozwoju fizycznym dziecka w przedziale wiekowym 3-16 lat wynika z problemów rozwojowych dzieci w tym wieku.

Monitorowanie rozwoju fizycznego dzieci w zakresie postawy ciała spełnia różne  funkcje. Daje przede wszystkim:

1/ regularny pomiar podstawowych parametrów postawy ciała tj. określenie ukształtowania kręgosłupa w płaszczyźnie czołowej i strzałkowej oraz ustawienia głowy, linii barków, łopatek, bioder, kolan, stóp w układzie osiowo-symetrycznym w odniesieniu do norm rozwojowych

2/ pomiar efektów pracy nad wszelkimi odchyleniami od normy w zakresie postawy ciała

3/ informację dla rodziców o aktualnym poziomie rozwoju fizycznego dziecka w zakresie postawy ciała oraz opracowany materiał statystyczny dla społeczeństwa lokalnego/instytucji, decydentów/ służący modyfikowaniu środowiska życia dziecka

Realizując pierwszą funkcję monitoringu określamy i kontrolujemy regularnie tzw. normę rozwojową /postawa optymalna dla rozwoju fizycznego/ oraz wykrywamy wcześnie wszystkie odstępstwa od tej normy, mogące stwarzać zagrożenie dla prawidłowego rozwoju dziecka i w przyszłości życia dorosłego.

Druga funkcja monitoringu ma na celu kontrolę ingerencji w ten rozwój, która może mieć formę zwiększenia ogólnej aktywności fizycznej, gimnastyki ogólnorozwojowej i kompensacyjnej /wzmocnienie gorsetu mm. posturalnych/, gimnastyki korekcyjnej, rehabilitacji /np. po chorobie, urazie itp./ realizowanej przez dziecko, rodziców, szkołę, placówki opieki zdrowotnej/. Jest to również pomiar w pewnym zakresie efektywności  całego systemu szkolnego wychowania fizycznego w tym m.in. systemu szkolnej gimnastyki korekcyjno-kompensacyjnej. Można go również wykorzystać w kontroli wpływu specjalistycznych zajęć sportowych /trening sportowy/ na prawidłowy rozwój fizyczny dziecka.

Trzecia funkcja, pełniąc rolę informacyjną i edukacyjną dla rodziców i nauczycieli oraz lokalnych decydentów /dyrektorów placówek oświatowych, władz samorządowych/ stwarza nam możliwości zmiany stylu edukacji i wychowania dzieci i młodzieży oraz zmiany niekorzystnych tendencji dla rozwoju fizycznego w środowisku poprzez modyfikację organizacji sposobu pracy i wypoczynku dzieci.

Monitoring winien być prowadzony w środowisku szkolnym jako podstawowy element kontroli pracy z dzieckiem w sposób ogólnodostępny, nieinwazyjny, nie kolidujący z innymi elementami pracy szkoły, będąc rzetelnym i obiektywnym narzędziem dla rodziców, nauczycieli  i uczniów, wspomagającym rozwój fizyczny dzieci.

Pomiar podstawowych parametrów postawy ciała winien być pomiarem zobiektywizowanym, prowadzonym wg. określonych standardów, porównywalnym, udokumentowanym, zrozumiałym dla wszystkich zainteresowanych.

Aby spełniał swoje funkcje, jego realizacja powinna przebiegać w odstępach minimum rocznych, mając na uwadze tempo rozwoju dziecka w okresie I i II etapu edukacji /przedszkole – szkoła podstawowa/ i występujące w tym czasie zagrożenia.

Monitorowanie winien prowadzić jeden zespół, tym samym urządzeniem specjalistycznym, pozwalającym na szybkie opracowanie wyników i dokonanie statystyk porównawczych.

Zaproponowane przez Ośrodek KOREKT Programy oparte były i są na następujących założeniach:

1/ wczesna i dokładna diagnostyka sylwetki dziecka komputerowym urządzeniem pomiarowym – Posturometrem S

2/ poszerzenie współpracy szkoły i rodziców w profilaktyce rozwoju fizycznego dziecka

3/ stały monitoring rozwoju fizycznego dzieci w tym efektów korekcji wad postawy ciała

4/ edukacja rodziców i nauczycieli w zakresie problemów rozwoju fizycznego dziecka

5/ podniesienie poziomu wiedzy i umiejętności kadry nauczycieli gimnastyki korekcyjnej

6/ poprawa bazy szkolnej do prowadzenia gimnastyki kompensacyjno-korekcyjnej

7/ próba stworzenia mechanizmu kontroli i oceny pracy szkoły w zakresie wychowania fizycznego

  Cele i zadania programu  – zakładka                        

Cel główny:  :   poprawa rozwoju fizycznego dzieci i młodzieży

 Cele szczegółowe:

▪    wczesna i profesjonalna diagnostyka nieprawidłowego rozwoju fizycznego dzieci

▪    stała propozycja dla rodziców dotycząca kontroli rozwoju fizycznego dziecka w zakresie kształtowania jego sylwetki

▪    edukacja rodziców i nauczycieli w zakresie problemów rozwoju fizycznego dzieci i młodzieży

▪    poszerzenie współpracy rodziców z placówką oświatową w profilaktyce prawidłowego

      rozwoju fizycznego dziecka oraz monitoring efektów jego pracy nad swoim rozwojem fizycznym

▪    doskonalenie wiedzy i umiejętności nauczycieli zaangażowanych w proces profilaktyki

▪    zwiększenie efektywności zajęć ruchowych dzieci w szkole i w domu

▪    poprawa specjalistycznej bazy placówek oświatowych dla  realizacji celów kultury fizycznej w szkole

▪    stworzenie mechanizmu własnej kontroli i efektywności pracy w zakresie kultury fizycznej dzieci i młodzieży

Zadania Programu:

■   w odniesieniu do dzieci:

▪   regularnie monitorować ich rozwój fizyczny w zakresie sylwetki ciała

▪   spowodować wzrost ich aktywności fizycznej

■   w odniesieniu do rodziców:

▪   podnieść ich wiedzę na temat rozwoju fizycznego dziecka i jego zagrożeń

▪   zwiększyć ich aktywność w dbałości o prawidłowy rozwój fizyczny dziecka

▪   poszerzyć ich współpracę z placówką oświatową

■   w odniesieniu do placówki oświatowej:

▪   pomóc w prawidłowej i efektywnej realizacji programów szkolnej kultury fizycznej

▪   podnieść poziom wiedzy i umiejętności nauczycieli w zakresie wszechstronnego rozwoju  fizycznego dziecka i efektywnych metod kompensacji i korekcji nieprawidłowości tego  rozwoju

▪   poprawić możliwości organizacyjne i bazowe placówki dla prawidłowej realizacji wychowania fizycznego i zdrowotnego

Etapy realizacji programu

1. Zapoznanie się placówki oświatowej z ofertą i akceptacja Programu przez Dyrektora i Radę Pedagogiczną
2. Przeprowadzenie ankiety dotyczącej Programu wśród rodziców /informacja – ulotka/ – wybór TAK, NIE
3. Kontakt Placówki z Ośrodkiem i ustalenie terminu rozpoczęcia Programu
4. Przeprowadzenie I badania /komputerowy pomiar sylwetki + dokumentacja/
5. Przyjęcie dogodnego dla Placówki i Ośrodka terminu badań kontrolnych
6. Ewaluacja Programu – etapy 3 lub 6 – letnie

        Finansowanie Programu

– koszty Programu pokrywają z założenia zainteresowani rodzice

– jednostkowy koszt realizacji Programu podany jest w informacji – ulotce dla rodziców

– w kosztach mogą partycypować inne instytucje i organizacje lub samorządy /w zależności od możliwości Dyrektora Placówki ew. Rady Rodziców/